Jeśli małżonkowie zdecydują, że działalność gospodarczą wykonywaną dotąd na imię obojga będzie prowadził samodzielnie ten małżonek, który nie figurował jako podatnik VAT, to w świetle przepisów podatkowych takie przekształcenie będzie traktowane nie jako kontynuacja, a jako likwidacja dotychczasowej działalności i powstanie nowej firmy.

Od 1 stycznia 2002 r. małżonkowie wykonujący wspólną działalność w oparciu o jeden wpis do ewidencji działalności gospodarczej muszą rejestrować się jako odrębni przedsiębiorcy w Krajowym Rejestrze Sądowym.
Powinni w związku z tym zastanowić się nad formą organizacyjnoprawną prowadzenia tej działalności, gdyż dotychczasowa praktyka prowadzenia firm na imię obojga małżonków, bez zawierania przez nich umowy spółki cywilnej, w świetle obowiązujących przepisów jest niedopuszczalna.
Małżonkowie mają więc do wyboru - albo zawrzeć między sobą umowę spółki cywilnej, albo założyć spółkę handlową (np. jawną) lub też zdecydować się na indywidualną działalność gospodarczą prowadzoną tylko przez jednego małżonka bądź przez oboje małżonków odrębnie. Podejmując decyzję należy mieć na uwadze również podatkowe aspekty takiego "przekształcenia".
Przemyślany musi być zwłaszcza wybór rozwiązania polegającego na kontynuowaniu działalności tylko przez jednego z małżonków.
Może się bowiem okazać, że przekształcenie to zostanie potraktowane dla celów podatkowych (zwłaszcza podatku VAT) nie jako kontynuacja działalności, a jako jej likwidacja i powstanie nowego podmiotu. Należy bowiem wziąć pod uwagę, że w dotychczasowej praktyce organów podatkowych (usankcjonowanej przez Ministerstwo Finansów) małżonkowie prowadzący wspólnie działalność gospodarczą bez zawiązania spółki cywilnej traktowani są jako jeden podatnik VAT.
Rozliczeń w imieniu obojga małżonków dokonuje jeden z nich, ten, który złożył zgłoszenie rejestracyjne i którego imię, nazwisko i NIP figuruje na deklaracjach VAT-7.
Jeśli działalność gospodarczą prowadzoną przez obydwoje małżonków będzie kontynuował samodzielnie, dla tego małżonka, który zarejestrował się dla celów VAT i na którego imię i nazwisko małżonkowie rozliczali się dotąd, "przekształcenie" nie spowoduje poważniejszych komplikacji podatkowych. Jeśli jednak firmę przejmie małżonek, który nie figurował w rejestrze podatników, będzie traktowany jako nowy podatnik VAT ze wszystkimi tego konsekwencjami.
W świetle obowiązujących przepisów nie może on przejąć uprawnień przysługujących współmałżonkowi (nie mamy tu bowiem do czynienia z sukcesją praw i obowiązków podatkowych), a zatem nie przejdzie na niego ani zgłoszenie rejestracyjne, ani ewentualne prawo do zwolnienia podmiotowego z VAT (por. wyrok NSA z 29 października 1999 r., I SA/Gd 1317/97, niepublikowany).
Nie będzie też mógł odliczyć VAT naliczonego w fakturach wystawionych przez współmałżonka ani ubiegać się o przysługujący temu współmałżonkowi zwrot VAT z urzędu skarbowego. Konsekwencje podatkowe ciążą również na małżonku rezygnującym z prowadzenia wspólnej działalności - jako podatnik likwidujący działalność powinien rozliczyć się z podatku VAT od remanentu likwidacyjnego.
Małżonkowie często nie zdają sobie z tego sprawy, gdyż z ich punktu widzenia firma nadal pozostaje tą samą firmą. Tymczasem w świetle przepisów ustawy o VAT mamy tu do czynienia z likwidacją jednego podmiotu i powstaniem drugiego.

Anna Koleśnik

"Gazeta Prawna" On-line z 9 października 2001 r.
www.gazetaprawna.infor.pl